خبرگزاری فرهنگ، در فاصله سه کیلومتری جنوب شهر باستانی بلخ، بنایی استوار و پررمز و راز قرار دارد که نه تنها در میان مردم محلی به عنوان «اولین مسجد مسلمانان در افغانستان» شناخته میشود، بلکه یکی از مهمترین سایتهای باستانشناسی کشور نیز به شمار میآید. این بنا که به نامهای «مسجد نه گنبد» و «حاجی پیاده» شهرت یافته، روایتی زنده از سیر تحول آیینها و تمدنها در این سرزمین است.
از معبد نوبهار تا عبادتگاه اسلامی
اسناد تاریخی و مطالعات باستانشناسی، قدمت این بنا را به قرن نهم میلادی و دوران شکوه سامانیان پیوند میزنند. بسیاری از تاریخنگاران و پژوهشگران معتقدند که پیش از ظهور اسلام، این مکان در زمره نیایشگاههای مهم منطقه (مرتبط با نوبهار بلخ) بوده است که در دورههایی به عنوان آتشکده زرتشتیان یا معبد پیروان آیین بودا مورد استفاده قرار میگرفته است. پس از ورود اسلام به بلخ و گسترش فرهنگ اسلامی در این خطه، این مکان با حفظ اصالت معماری خود، تغییر کاربری یافته و به یکی از نخستین مساجد جامع در منطقه تبدیل شد. نام «نه گنبد» نیز از ویژگی بارز معماری آن، یعنی وجود نُه گنبد بزرگ و متقارن، وام گرفته شده است.
شاهکار معماری قرن نهم
مسجد نه گنبد یکی از زیباترین و منحصربهفردترین نمونههای معماری باستانی در افغانستان محسوب میشود. ویژگی ممتاز این بنا، در کنار استقامت مصالح، در ظرافت گچبریها و طراحی ستونهای آن نهفته است. هر گوشه از این مسجد، گویی داستانسرای دورانهای دور است؛ جایی که بازدیدکننده میتواند ساعتها به تماشای تاریخ ایستاده در میان این گنبدها بنشیند و گذار تمدنها را از نظر بگذراند. این بنا اکنون نه تنها یک مکان مذهبی، بلکه یک سند زنده از غنای تمدنی بلخ کهن است که نیازمند توجه ویژه و حفاظت علمی برای آیندگان میباشد.
